పాకిస్థాన్‌లో 22 శాతం సాగునీటి కొరత.. ప్రాజెక్టుల జాప్యమే ప్రధాన కారణమా?

ఇంటర్నెట్ డెస్క్: పాకిస్థాన్‌లో రబీ పంటల సీజన్ ప్రారంభమవుతున్న సమయంలో తీవ్రమైన సాగునీటి సమస్య ముందుకొచ్చింది. దేశంలోని ప్రధాన వ్యవసాయ ప్రాంతాలైన పంజాబ్, సింధ్ ప్రావిన్సుల్లో సుమారు 22 శాతం మేర సాగునీటి కొరత ఏర్పడే అవకాశం ఉందని పాకిస్థాన్ ఇండస్ రివర్ సిస్టమ్ అథారిటీ (IRSA) అంచనా వేసినట్లు కథనం పేర్కొంది. ఈ నీటి కొరత గోధుమ, బార్లీ, శనగ వంటి ప్రధాన రబీ పంటలపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపే అవకాశముంది. పాకిస్థాన్‌లో గోధుమ ఆహార భద్రతకు అత్యంత కీలకమైన పంట. అందువల్ల నీటి సరఫరా తగ్గితే కేవలం రైతుల ఆదాయమే కాకుండా దేశంలోని ఆహార ధరలు, దిగుమతుల అవసరం, ప్రభుత్వ సబ్సిడీలపై కూడా ఒత్తిడి పెరిగే అవకాశం ఉంది. పంజాబ్, సింధ్ ప్రాంతాలు పాకిస్థాన్ వ్యవసాయ వ్యవస్థకు వెన్నెముక లాంటివి. సింధు నది వ్యవస్థ నుంచి వచ్చే నీటిపైనే ఇక్కడి సాగు విస్తృతంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ నేపథ్యంలో సాగునీటి సరఫరాలో 22 శాతం లోటు చిన్న విషయం కాదు. ప్రత్యేకంగా గోధుమ పంటకు విత్తనాల సమయంలో, మొలక దశలో, తర్వాతి కీలక దశల్లో తగినంత నీరు అందకపోతే దిగుబడి తగ్గే ప్రమాదం ఉంటుంది. బార్లీ, శనగ వంటి పంటలకు కూడా నీటి సరఫరాలో అంతరాయం రైతుల ప్రణాళికలను ప్రభావితం చేస్తుంది. పాకిస్థాన్‌లో నీటి కొరత చర్చ వచ్చినప్పుడు అక్కడి రాజకీయ వర్గాలు తరచుగా భారత్‌ను విమర్శిస్తుంటాయి. సింధు నదీ వ్యవస్థ, రెండు దేశాల మధ్య జల సంబంధాలు ఈ చర్చలో ప్రధాన అంశాలుగా నిలుస్తాయి. అయితే తాజా కథనంలో ఒక భిన్న కోణం ముందుకొచ్చింది. పాకిస్థాన్‌లో ఏర్పడుతున్న నీటి కొరతకు దేశీయ నిర్వహణ లోపాలు కూడా ప్రధాన కారణమని అక్కడి అధికారిక సంస్థకు సంబంధించిన సమాచారం సూచిస్తున్నట్లు పేర్కొంది. ప్రత్యేకంగా హైడ్రో ప్రాజెక్టులు, రిజర్వాయర్ల నిర్మాణంలో జరిగిన జాప్యం సమస్యను తీవ్రతరం చేసిందని కథనం చెబుతోంది. నీరు లభించే కాలంలో దాన్ని నిల్వ చేసుకునే సామర్థ్యం తక్కువగా ఉంటే, ఎండాకాలం లేదా ప్రవాహం తగ్గిన సమయంలో కొరత మరింత తీవ్రంగా మారుతుంది. ఇది పాకిస్థాన్‌కు కొత్త సమస్య కాదు. ఆ దేశంలో దశాబ్దాలుగా కొత్త డ్యామ్‌లు, రిజర్వాయర్ల నిర్మాణం, పాత కాలువల ఆధునికీకరణపై చర్చ కొనసాగుతోంది. జనాభా వేగంగా పెరుగుతుండగా నీటి నిల్వ సామర్థ్యం అదే స్థాయిలో పెరగకపోవడం సమస్యను మరింత క్లిష్టం చేస్తోంది. వ్యవసాయం, పట్టణ వినియోగం, పరిశ్రమలు—all ఒకే పరిమిత నీటి వనరుల కోసం పోటీపడుతున్నాయి. పాకిస్థాన్ వ్యవసాయ రంగం పెద్ద ఎత్తున కాలువల సాగుపై ఆధారపడుతుంది. ప్రపంచంలోనే విస్తృతమైన కాలువ వ్యవస్థల్లో ఒకటి అక్కడ ఉన్నప్పటికీ, నీటి వృథా కూడా పెద్ద సమస్యగా చెప్పబడుతోంది. పాత కాలువల నుంచి నీరు లీక్ కావడం, సమర్థవంతమైన పంపిణీ లేకపోవడం, నీటి దొంగతనం, పంటల ఎంపికలో అసమతుల్యత వంటి అంశాలు నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని తగ్గిస్తాయి. అందువల్ల కొత్త నీటి వనరులు మాత్రమే సమస్యకు పరిష్కారం కావు. ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న నీటిని ఎంత సమర్థంగా ఉపయోగిస్తున్నారన్నది కూడా కీలకం. సాంప్రదాయ వరద సాగు పద్ధతుల్లో పెద్ద మొత్తంలో నీరు వృథా అవుతుంది. డ్రిప్, స్ప్రింక్లర్ వంటి మైక్రో ఇరిగేషన్ పద్ధతులను విస్తృతంగా అమలు చేస్తే నీటి వినియోగాన్ని తగ్గించవచ్చు. కానీ ఇటువంటి వ్యవస్థలకు ప్రారంభ పెట్టుబడి అవసరం. చిన్న రైతులు ఆ ఖర్చును భరించడం కష్టంగా ఉండవచ్చు. అందుకే ప్రభుత్వ సహాయం, రుణాలు, సబ్సిడీలు అవసరం. మరో ప్రధాన సమస్య పంటల నిర్మాణం. నీటి కొరత ఉన్న దేశంలో అధిక నీరు అవసరమయ్యే పంటలను పెద్ద ఎత్తున సాగు చేస్తే వ్యవస్థపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. పత్తి, చెరకు, వరి వంటి పంటలు కొన్ని ప్రాంతాల్లో భారీగా నీటిని వినియోగిస్తాయి. పంటల ఎంపికను స్థానిక జల లభ్యతకు అనుగుణంగా మార్చడం దీర్ఘకాలిక పరిష్కారాల్లో ఒకటిగా ఉండవచ్చు. ఇక నదుల్లో సహజ ప్రవాహం తగ్గడం కూడా ప్రస్తుత కొరతకు కారణంగా పేర్కొనబడింది. హిమపాతం, వర్షపాతం, ఉష్ణోగ్రతలు, వాతావరణ మార్పులు—all సింధు నదీ వ్యవస్థ ప్రవాహంపై ప్రభావం చూపుతాయి. సింధు నది వ్యవస్థ హిమాలయ, కారాకోరం ప్రాంతాల మంచు, హిమనదాల నుంచి వచ్చే నీటిపై కూడా ఆధారపడుతుంది. వాతావరణ మార్పుల కారణంగా మంచు కరుగుదల తీరు మారితే దీర్ఘకాలిక నీటి లభ్యతపై ప్రభావం పడొచ్చు. విచిత్రమైన విషయం ఏమిటంటే వాతావరణ మార్పులు ఒకేసారి వరదల ప్రమాదాన్ని కూడా, నీటి కొరతను కూడా పెంచగలవు. భారీ వర్షం వచ్చినప్పుడు నీరు వేగంగా సముద్రంలోకి వెళ్లిపోతే, దాన్ని నిల్వ చేసుకునే సామర్థ్యం లేకపోతే కొద్ది నెలల తర్వాతే నీటి కొరత ఏర్పడవచ్చు. అందుకే రిజర్వాయర్లు, చిన్న నీటి నిల్వలు, భూగర్భ జల రీచార్జ్, సమర్థవంతమైన కాలువ వ్యవస్థ—all కలిపిన సమగ్ర ప్రణాళిక అవసరం. పాకిస్థాన్‌లో నీటి సమస్యకు మరో కోణం ప్రావిన్సుల మధ్య పంపిణీ. పంజాబ్, సింధ్ మధ్య సింధు జలాల పంపిణీపై గతంలో కూడా వివాదాలు చోటుచేసుకున్నాయి. నీటి లభ్యత తగ్గినప్పుడు ఈ రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు మరింత పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది. ఎవరికి ఎంత నీరు ఇవ్వాలి అన్నది కేవలం సాంకేతిక విషయం కాకుండా రాజకీయ సమస్యగా మారుతుంది. IRSA వంటి సంస్థల పాత్ర ఇక్కడ కీలకం. అందుబాటులో ఉన్న నీటిని ప్రావిన్సుల మధ్య కేటాయించడం, ప్రవాహాన్ని అంచనా వేయడం, రిజర్వాయర్ల స్థితిని పర్యవేక్షించడం వంటి బాధ్యతలు ఈ వ్యవస్థపై ఉంటాయి. 22 శాతం కొరత అంచనా నిజమైతే నీటి విడుదలపై కఠిన నిర్ణయాలు తీసుకోవాల్సి రావచ్చు. దీంతో రైతులు తక్కువ నీటితో సాగు చేసే పంటల వైపు మళ్లాల్సి రావచ్చు. విత్తనాల సమయాలు మారవచ్చు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో సాగు విస్తీర్ణం తగ్గవచ్చు. అది గోధుమ ఉత్పత్తిపై ప్రభావం చూపితే పాకిస్థాన్‌కు దిగుమతుల అవసరం పెరగవచ్చు. అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో ధాన్యం ధరలు ఎక్కువగా ఉంటే విదేశీ మారక నిల్వలపై అదనపు ఒత్తిడి పడుతుంది. ఇప్పటికే ఆర్థిక ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న దేశానికి ఇది మరో సవాలుగా మారవచ్చు. ఆహార ధరలు పెరిగితే ద్రవ్యోల్బణం కూడా పెరుగుతుంది. ముఖ్యంగా గోధుమ పిండి ధర పెరగడం సాధారణ కుటుంబాలపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపుతుంది. అందువల్ల సాగునీటి కొరతను కేవలం వ్యవసాయ సమస్యగా చూడటం సరైంది కాదు. ఇది ఆహార భద్రత, ద్రవ్యోల్బణం, గ్రామీణ ఉపాధి, రాజకీయ స్థిరత్వంతో ముడిపడి ఉంది. ఇక భారత్-పాకిస్థాన్ జల వివాదం విషయానికి వస్తే, రెండు దేశాల మధ్య సింధు జలాల వ్యవస్థ చాలాకాలంగా సున్నితమైన అంశంగా ఉంది. కథనంలో పేర్కొన్న ఒప్పంద స్థితి, దాని తాజా పరిణామాలు వంటి అంశాలు రాజకీయంగా వివాదాస్పదమైనవి కావడంతో అధికారిక ప్రభుత్వ పత్రాలతో వేరుగా ధృవీకరించడం అవసరం. అయితే పాకిస్థాన్‌లోని అంతర్గత నీటి నిర్వహణ సమస్యలు మాత్రం స్వతంత్రంగా పరిష్కరించాల్సినవే. ఎంత నీరు సరిహద్దు దాటి వస్తోంది అన్నదానికంటే, వచ్చిన నీటిలో ఎంత నిల్వ చేస్తున్నారు, ఎంత సమర్థంగా పంపిణీ చేస్తున్నారు, ఎంత వృథా అవుతోంది అన్నదే దేశీయ విధాన నిర్ణేతలకు కీలక ప్రశ్న. పాకిస్థాన్‌లో జలాశయాల సామర్థ్యం తక్కువగా ఉండటం గురించి చాలాకాలంగా నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. పెద్ద వరదల సమయంలో భారీ నీటి ప్రవాహాన్ని నిల్వ చేయలేకపోవడం ఒకవైపు, పొడి కాలంలో నీటి కొరత మరోవైపు కనిపించడం ఈ నిర్మాణాత్మక సమస్యను చూపిస్తుంది. కొత్త డ్యామ్‌ల నిర్మాణం మాత్రం సులభమైన పరిష్కారం కాదు. భారీ ఖర్చులు, పర్యావరణ ప్రభావం, ప్రజల పునరావాసం, ప్రావిన్సుల మధ్య రాజకీయ వివాదాలు ఉంటాయి. అందుకే చిన్న, మధ్యస్థాయి నీటి నిల్వలు కూడా సమాంతరంగా అభివృద్ధి చేయాల్సి ఉంటుంది. భూగర్భ జల వినియోగం మరో కీలక అంశం. సాగునీటి కొరత పెరిగినప్పుడు రైతులు బోర్లపై ఎక్కువగా ఆధారపడతారు. అది దీర్ఘకాలంలో భూగర్భ జలమట్టాలను తగ్గిస్తుంది. విద్యుత్ లేదా డీజిల్ ఖర్చు కూడా రైతులపై పెరుగుతుంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూగర్భ జలాల్లో ఉప్పుదనం ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల వాటిని సాగుకు ఉపయోగించడం కూడా పరిమితమే. అందువల్ల ఉపరితల జల నిర్వహణను మెరుగుపరచకుండా భూగర్భ జలాలపై ఆధారపడటం స్థిరమైన పరిష్కారం కాదు. వ్యవసాయ రంగంలో డిజిటల్ వాటర్ మేనేజ్‌మెంట్ కూడా ఉపయోగపడొచ్చు. ఉపగ్రహ డేటా, నేల తేమ సెన్సర్లు, వాతావరణ అంచనాల ఆధారంగా రైతులకు ఎంత నీరు ఎప్పుడు అవసరమో సూచించవచ్చు. ఈ పద్ధతులు పెద్ద రైతులకు మాత్రమే కాకుండా చిన్న రైతులకు కూడా అందుబాటులోకి రావాలంటే ప్రభుత్వ విస్తరణ సేవలు కీలకం. నీటి ధరల వ్యవస్థ కూడా చర్చనీయాంశమే. నీటిని పూర్తిగా ఉచిత వనరుగా భావిస్తే వృథా పెరిగే ప్రమాదం ఉంటుంది. కానీ అధిక ధరలు రైతులను దెబ్బతీయవచ్చు. అందుకే వినియోగ సామర్థ్యాన్ని ప్రోత్సహించే, చిన్న రైతులను రక్షించే సమతుల్య విధానం అవసరం. 22 శాతం కొరత అంచనా రైతులపై మానసిక ఒత్తిడిని కూడా పెంచుతుంది. విత్తనాలు, ఎరువులు, రుణాలు తీసుకుని సాగు ప్రారంభించే ముందు నీటి లభ్యతపై స్పష్టత లేకపోతే నిర్ణయాలు కష్టమవుతాయి. ప్రభుత్వం ముందుగానే జిల్లా లేదా కాలువ వారీగా నీటి కేటాయింపులు ప్రకటిస్తే రైతులు పంటలను మార్చుకునే అవకాశం ఉంటుంది. చివరి నిమిషంలో నీటి విడుదల తగ్గిస్తే నష్టం ఎక్కువ. అందుకే పారదర్శక డేటా విడుదల కీలకం. రిజర్వాయర్లలో ఎంత నీరు ఉంది, నదీ ప్రవాహం ఎంత, రైతులకు ఎంత కేటాయిస్తారు వంటి వివరాలు ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండాలి. ఇది ప్రావిన్సుల మధ్య అనుమానాలను కూడా తగ్గించగలదు. పాకిస్థాన్ నీటి సమస్యను భారత్‌పై నింద వేయడం ద్వారా పూర్తిగా పరిష్కరించలేం. అంతర్జాతీయ జల వివాదాలకు వాటి స్థానం ఉన్నప్పటికీ, దేశీయ జల నిర్వహణలోని లోపాలను దాచిపెట్టడం వల్ల సమస్య మరింత తీవ్రమవుతుంది. హైడ్రో ప్రాజెక్టుల జాప్యం, తక్కువ నిల్వ సామర్థ్యం, పాత సాగు విధానాలు, నీటి వృథా—ఇవి పరిష్కరించగల దేశీయ అంశాలు. అదే సమయంలో భారత్-పాకిస్థాన్ మధ్య నీటి సంబంధాలు కూడా ప్రాంతీయ స్థిరత్వానికి కీలకం. నీరు భద్రతా అంశంగా మారినప్పుడు ఉద్రిక్తతలు వేగంగా పెరిగే ప్రమాదం ఉంటుంది. అందుకే నీటి సమాచారంలో పారదర్శకత, సాంకేతిక స్థాయి సంభాషణ అవసరం. వ్యవసాయం మాత్రమే కాకుండా పట్టణాల్లో కూడా నీటి డిమాండ్ వేగంగా పెరుగుతోంది. కరాచీ, లాహోర్, ఇస్లామాబాద్ వంటి నగరాల్లో జనాభా పెరుగుదల నీటి సరఫరా వ్యవస్థపై ఒత్తిడి పెంచుతోంది. భవిష్యత్తులో వ్యవసాయం-పట్టణాలు మధ్య నీటి పోటీ మరింత పెరిగే అవకాశం ఉంది. దీర్ఘకాలికంగా పాకిస్థాన్‌కు “ఎక్కువ నీరు వెతకడం” కంటే “ఉన్న నీటిని సమర్థంగా వినియోగించడం” పెద్ద పరిష్కారంగా మారవచ్చు. కాలువల లైనింగ్, పంటల మార్పు, డ్రిప్ ఇరిగేషన్, వర్షపు నీటి నిల్వ, జలాశయాల సామర్థ్య పెంపు వంటి చర్యలు కలిపి అమలు చేయాలి. ఒక్క భారీ డ్యామ్‌తో లేదా ఒక విదేశీ దేశాన్ని నిందించడం ద్వారా సమస్య ముగియదు. మొత్తంగా పంజాబ్, సింధ్ ప్రాంతాల్లో 22 శాతం సాగునీటి కొరత అంచనా పాకిస్థాన్ వ్యవసాయ రంగానికి స్పష్టమైన హెచ్చరిక. ఈ కొరత గోధుమ, బార్లీ, శనగ పంటలపై ప్రభావం చూపితే ఆహార ధరలు, రైతుల ఆదాయం, దిగుమతి అవసరాల వరకు ప్రభావం విస్తరించవచ్చు. తాజా కథనం ప్రకారం, హైడ్రో ప్రాజెక్టుల జాప్యం, జలాశయాల కొరత, నదీ ప్రవాహం తగ్గడం వంటి దేశీయ కారణాలు కూడా ఇందులో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. అందువల్ల పాకిస్థాన్ ముందున్న అసలు సవాలు రాజకీయ ఆరోపణలు కాదు—నీటి నిర్వహణలో నిర్మాణాత్మక మార్పులు.